IN BEELD

Werken aan het beroemdste meesterwerk van Rembrandt

OPERATIE NACHTWACHT

TEKST EN BEELD MIKE RAANHUIS

‘We willen eerst heel goed de staat, de conditie van het schilderij onderzoeken. Op basis van feiten en kennis maken we vervolgens een behandelplan.’

Een operatie, zo mag het grootschalige onderzoek naar de Nachtwacht gerust worden genoemd. In een glazen huis, onder de ogen van het publiek en de wereld, wordt de lijstloze Nachtwacht een jaar lang minutieus gescand, gefotografeerd en bestudeerd. Pas daarna volgt de renovatie. Katrien Keune is Head of Science bij het Rijksmuseum en geeft leiding aan het 25-koppige onderzoeksteam. ‘Dichter bij Rembrandt kun je niet komen’.

Keune is opgeleid als chemicus, expert op het gebied van veroudering van schilderijen en eindverantwoordelijk voor het natuurwetenschappelijk onderzoek aan de Nachtwacht. ‘Wij onderzoeken de collectie van het Rijksmuseum om haar beter te kunnen begrijpen, te kunnen bewaren en presenteren. Bij dit project is het mijn taak om ervoor te zorgen dat er over een jaar duidelijke antwoorden liggen, dat de resultaten op een goede manier geïnterpreteerd zijn en dat alles goed verloopt. De Nachtwacht is het meest omvangrijke project en het is heel bijzonder om er als team aan te mogen werken.’

Puzzelstukjes

‘We willen eerst heel goed de staat, de conditie van het schilderij onderzoeken. Op basis van feiten en kennis maken we vervolgens een behandelplan. Zo’n beslissing wordt gevoed door de kennis van ons wetenschappelijke team. Waarom het een jaar duurt? Omdat we heel veel verschillende onderzoekstechnieken gebruiken zodat we alles straks als puzzelstukjes in elkaar kunnen leggen.’ Zo scant een hightechscanner de Nachtwacht zodat Keune en haar team bijvoorbeeld te weten komen waar het lood zit op het doek. Dit is nodig om te weten welke pigmenten en verven Rembrandt heeft gebruikt. ‘Ook kijken we hoe de verf is veranderd’, zo verklaart Keune.

‘De reden waarom we nu starten heeft te maken met het feit dat de (scan)- technieken zo ver zijn dat we onderzoek kunnen verrichten zonder dat er fysiek contact is met de Nachtwacht. We hebben bovendien meer kennis over de verandering van olieverf. Vroeger dachten we: Je hebt olie, die voeg je samen met een pigment en dat is het. We weten door heel veel onderzoek dat er veel meer gebeurt, dat het meer verandert zodat we beter kunnen verklaren waarom het eruitziet zoals het er nu uitziet. En wat te denken van data science, er is tegenwoordig veel meer computerrekenkracht beschikbaar en dat biedt nieuwe perspectieven voor ons onderzoekswerk.’

Routineonderzoek

‘Vanaf dag één stond vast dat de restauratie op zaal zou plaatshebben, voor het oog van de wereld. Want ook online zijn onze werkzaamheden te volgen. Nee, dit stoort ons niet. We zijn zó geconcentreerd bezig met ons vak, die ogen en camera’s zijn er wel, maar we worden er zeker niet door afgeleid. Kijk, we werken aan een van de belangrijkste kunstwerken ter wereld, die kun je niet zomaar een paar jaar weghalen en in een restauratieatelier neerzetten.’


Op de vraag of het niet riskant is om met een schaarlift en met scanapparatuur zó dicht op de Nachtwacht te staan, antwoordt Keune: ‘Alle mogelijke gevaren hebben we ondervangen. Zo is alles stralingstechnisch afgedekt en zijn camera’s, scanners en liften stevig bevestigd en verankerd. En besef wel, voor ons is dit een routineonderzoek. Dat klinkt misschien gek, maar wij doen dit werk dagelijks, we zijn geroutineerd. Vanzelfsprekend zijn we bij de Nachtwacht wel extra alert. Iedereen is enorm opgetogen dat we hieraan mogen werken. Het wordt heel eigen ook. Ik snap nu hoe het in elkaar zit en hoe materiaal zich gedraagt, dat is zo’n extra laag waar ik heel vrolijk van wordt. Noem het een soort van euforie. Dichter bij Rembrandt kun je feitelijk niet komen. Het is serieus mooi als je beseft dat we er nu zorg voor dragen dat dit geweldige werk nog voor heel veel generaties te bewonderen zal zijn.’

‘DOOR HEEL VEEL ONDERZOEK KUNNEN WE BETER VERKLAREN WAAROM HET ERUITZIET ZOALS HET ER NU UITZIET’